ศิลปเขมร
สถาปัตยกรรมเขมรในส่วนที่เป็นโคปุระ ประกอบด้วยสิ่งสำคัญ 4 อย่างเสมอคือ
1. หน้าบัน อยู่ด้านบนของโคปุระ เป็นรูปสี่เหลี่ยม แยกเป็น 2 ส่วนคือ กรอบหน้าบันและตัวหน้าบัน กรอบหน้าบันทำเป็นรูปโค้ง เรียกว่า รวยระกา ส่วนปลายเป็นรูปพระยานาค 5 หรือ 7 เศียร
2. ทับหลัง อยู่ส่วนล่างของหน้าบัน เป็นรูปสี่เหลี่ยม
3. เสาประดับกรอบประตู
4. เสาติดผนัง เป็นลายก้านต่อดอก และมีกระเปาะ

ลักษณะการประกอบกรอบประตูสามารถที่จะบอกยุคสมัยได้อย่างคร่าวๆคือ
- พุทธศตวรรษที่ 12 - 15 จะเข้ากรอบประตูแบบเครื่องไม้ ทำมุม 45 องศา
- พุทธศตวรรษที่ 16 - 17 จะเข้ากรอบประตูแบบเครื่องหิน คือทำมุมหยักรองรับทับหลัง
- พุทธศตวรรษที่ 18 ( บายน ) วางทับหลังบนแท่งหินตั้ง 2 ต้นซึ่งเป็นเสากรอบประตู

ปราสาทหินพิมาย

มีหลักฐานปรากฎในศิลาจารึกว่า ปราสาทหินพิมายเดิมชื่อ วิมายะ หมายถึงผู้ที่ปราศจากมายา คือ พระพุทธเจ้าและเป็นปราสาทที่สร้างขึ้นเพื่อเป็นพุทธสถานในพระพุทธศาสนาปราสาทหินพิมายเป็นปราสาทหินตามแบบเขมรที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย ซึ่งหันหน้าไปทางทิศใต้ซึ่งหมายถึงการหันหน้าไปทางนครหลวงของเขมรคือ นครธม ซึ่งปราสาทหินโดยทั่วไปที่พบในเขตประเทศไทย ล้วนหันหน้าไปทางทิศตะวันออกทั้งสิ้น แผนผังของปราสาทหินพิมายเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้ามีประตูทางเข้าทั้ง 4 ทิศ ด้านทิศเหนือจะต่อออกไปถึงแม่น้ำมูล ทิศใต้เป็นประตูทางเข้าหลัก เมื่อยืนหันหน้าเข้าหาตัวปราสาท โดยยืนอยู่ที่ประตูทิศใต้ซึ่งเป็นประตูใหญ่ ทางด้านซ้ายมีอาคารเรียกว่า คลังเงิน คือพลับพลาเปลื้องเครื่องสำหรับกษัตริย์ตรงหน้าก่อนที่จะผ่านเข้าไปยังโคปุระเป็นลานที่ทำเป็นรูปกากบาทเรียกว่า สะพานนาค หมายถึงสะพานรุ้ง ซึ่งเป็นเส้นทางที่เชื่อมต่อระหว่างโลกและสวรรค์ มีระเบียงประดับนาครอบทิศเป็นนาค 7 เศียรและรัศมีต่อกันทั้งหมด เป็นศิลปในสมัยนครวัตหลังคาหรือเครื่องบนประกอบด้วยกลีบขนุนเป็นชั้นๆขึ้นไปที่บนยอดปราสาททำเป็นทรงพุ่ม ซึ่งเกิดขึ้นเป็นครั้งแรกในสถาปัตยกรรมเขมร

หน้าบันและทับหลังที่ปรากฎอยู่ในทิศต่างๆ มุขทิศใต้ สลักเป็นภาพ ศิวนาฏราช แต่ทับหลังยังคงหาไม่พบ มุขชั้นยอดทิศตะวันตก สลักเป็นภาพพระกฤษณะกำลังยกเขาโควรรธนะ ส่วนหน้าบันชั้นที่ลดลงมาสลักเป็นภาพพระยาครุฑกำลังเหาะลงมาช่วยพระลักษณ์ซึ่งกำลังถูก ศรนาคบาศก์รัดอยู่ มุขทิศเหนือ เป็นภาพการรบในเรื่องรามเกียรติ์ ทับหลังเป็นภาพพระนารายณ์ 4 กร มุขทิศตะวันออก เป็นภาพท้าวมาลีวราชกำลังว่าความระหว่างพระรามและทศกัณฐ์ ทับหลังเป็น เรื่องรามเกียรติ์ตอนพระลักษณ์ กำลังตัดหูนางสำมนักขา

ในปรางค์ประธานมีพระพุทธรูปปางนาคปรก ศิลปบายน สร้างในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ทับหลังสำคัญ 4 ชิ้นที่พบอยู่ที่เหนือประตู ชั้นในของปรางค์ประธานนั้นเป็นสิ่งที่แสดงว่าปราสาทหินพิมายแห่งนี้ สร้างขึ้นเพื่อเป็นพุทธสถานในลัทธิมหายาน ทับหลังดัง กล่าว นั้นคือ
1. ทิศใต้ สลักพระพุทธรูปปางนาคปรก ท่ามกลางพระพุทธรูปทรงเครื่องปางสมาธิ 6 องค์
2. ทิศตะวันตก สลักเป็นพระพุทธรูปทรงเครื่องประทับยืนอยู่ระหว่างต้นไม้ มีกษัตริย์นั่งเฝ้าอยู่ด้านข้างพร้อมด้วยบริวาร และมีขบวนราชคานหามพร้อมเครื่องสูงอยู่ริมซ้ายขวา
3. ทิศเหนือ เป็นภาพเทวดา 3 พักตร์ 6 กร 5 องค์ องค์ใหญ่สุดอยู่ตรงกลาง
4. ทิศตะวันออก เชื่อกันว่าเป็นรูป ไตรโลกยวิชัย ซึ่งเป็นพระโพธิสัตว์ในลัทธิมหายาน