อาณาจักรโยนก
เป็นอาณาจักรที่ก่อตัวขึ้นมาทางตอนเหนือของประเทศไทยตั้งแต่สมัยพุทธกาล ตามตำนานกล่าวว่า สิงหนวัต ผู้มาจากกรุงราชครึ หรือ นครไทเทศ (ในมณฑลยูนนาน) ได้ร่วมมือกับพระยานาคชื่อ พันธุ สร้างเมืองขึ้นมา แล้วตั้งชื่อเมืองว่า พันธุสิงหนวัตินคร และตั้งชื่ออาณาจักรว่า โยนกนาคนครไชยบุรีราชธานีศรีช้างแสน อาจ เป็นการตั้งชื่อให้คล้องกับยูนนาน ซึ่งเป็นถิ่นฐานเดิมของคนไท เมื่อโยนกนครล่มสลายลงในราวศตวรรตที่ 7 ปู่เจ้าลาวจกจึงได้ตั้งอาณาจักรใหม่ขึ้นมา เรียกว่า หิรัญนครเงินยางเชียงแสน

ตำนานสิงหนวัติได้กล่าวถึงคำเชียงแสนว่า เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จมาฉันอาหารที่สิงหนวัติจัดถวายนั้น ช้างของ สิงหนวัติก็วิ่งออกไปทางทิศตะวันออกและร้องออกมาเป็นเสียงแสนสะเคียน (ยังไม่ทราบว่า แสนสะเคียนแปล ว่าอะไร) ในบริเวณที่ช้างวิ่งออกไปนั้น ก็เรียกกันว่าช้างแสน และเพี้ยนมาเป็นเชียงแสนในสมัยปู่เจ้าลาวจก สร้างเมืองขึ้น มานั่นเอง บางตำนานกล่าวว่า ช้างแสนหมายถึงดินแดนที่มีช้างแสนตัว

ในสมัยต่อมา พวกขอมดำได้เข้ามายึดอำนาจในเมืองพันธุสิงหนวัตินคร และเจ้าพรหมกุมารได้ขับไล่พวกขอมได้ สำเร็จ โดยตามตีพวกขอมลงไปทางใต้ไม่หยุด เมื่อพระอินทร์ทรงทราบเช่นนั้น ก็เกิดกลัวว่าพวกขอมจะสิ้นเผ่า พันธุ์จึงเนรมิตกำแพงหินขวางหน้าเจ้าพรหมกุมาร (กำแพงหินคือเมืองกำแพงเพชรในปัจจุบัน) ฝ่ายเจ้าพรหม กุมาร เมื่อได้กลับมาถึงเมืองแล้วก็ได้ออกไปสร้างเมืองใหม่คือ เวียงชัยปราการ อยู่ทางทิศตะวันตก เพื่อเอาไว้ ป้องกันเมือง สิงหนวัติ ต่อมาเมื่อพม่ายกทัพเข้ามา เจ้าเมืองเวียงชัยปราการก็ทิ้งเมืองหนีไปทางตะวันออก หลัง จากนั้นก็ไม่มีใคร กลับมาฟื้นฟูอีกเลย

ตำนานเมืองเหนือได้กล่าวถึงต้นราชวงศ์ของพระยาเม็งรายว่า มีคนพวกหนึ่งลงมาจากสวรรค์ เพื่อมาปกครอง ผู้คนในเมืองนั้น เรียกกันว่า ลาวจก หมายถึงปู่เจ้าลาวจก คำว่าจกคือจอบ ปู่เจ้าลาวจกคือผู้มีอิทธิพลเหนือกว่า เพราะมีจอบให้เช่าทำการเกษตร ซึ่งในสมัยนั้นถือว่าเป็นเรื่องที่สำคัญมาก ถ้าใครมีเทคโนโลยี่ที่ดีกว่า ก็สา มารถ ที่จะมีอิทธิพลเหนือกว่าได้ เมืองที่ปกครองก็ตั้งชื่อว่าเมืองราวหรือลาว (ไม่ใช่ลาวในปัจจุบัน) แล้วจึงสืบ ทอดเชื้อสายปกครองแผ่นดินเรื่อยมาเรียกว่า ราชวงศ์ราวหรือลาว ต่อมาในสมัยขุนเจื๋องหรือท้าวฮุ่ง ซึ่งเป็นราช บุตรจาก เมืองภูกามยาว ต่อมาภายหลังจึงได้ไปครองเมืองเชียงแสน ได้รวมเอาดินแดนฝั่งตะวันออกของแม่น้ำ โขงเข้ามารวมไว้ในอาณาเขต พอมีพวกแกว (เวียตนาม) เข้ามารุกราน ขุนเจื๋องจึงแต่งทัพออกไปต่อต้าน จนได้ เจ้าหญิงแกวมาเป็นเมีย จากนั้นก็อยู่ที่ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำโขงไม่กลับมาอีกเลย และกลายเป็นวีรบุรุษของ ชาวลาวมาจนถึงทุก วันนี้ จึงนับได้ว่าราชวงศ์ราวได้แตกออกเป็น 2 สาย คือสายเดิมที่อยู่ทางลุ่มแม่น้ำกก และ สายที่ข้ามไปอยู่ทางตะวัน ออกของแม่น้ำโขง แล้วสร้างอาณาจักรขึ้นมาคือ ศรีสัตนาคนหุต (ล้านช้างร่มขาว หลวงพระบาง) ซึ่งยังคงเรียกตัวเองว่า ลาว จนถึงทุกวันนี้ ส่วนลาวทางฝั่งตะวันตกของแม่น้ำโขงเรียกตัวเองว่า ลาวจนถึงสมัยพระยาเม็งรายเท่านั้น หลังจากที่ทรงสร้างอาณาจักรล้านนาแล้ว จึงทรงให้เลิกเรียกตัวเองว่าลาว โดยใช้คำว่า ไทล้านนา แทน

จากตำนานสิงหนวัติและพงศาวดารเมืองเหนือทำให้ทราบว่า ดินแดนโยนกนครมีอาณาเขตครอบคลุมภาค เหนือทั้งหมด โดยมีเมืองที่อยู่ตามลุ่มแม่น้ำต่างๆในภาคเหนือเป็นบริวาร แต่จากการขุดค้นทางโบราณคดี ก็ยัง ไม่อาจ ชี้ชัดได้ว่าเมืองสิงหนวัติอยู่ที่ไหนแน่ เพราะตำนานกล่าวแต่เพียงว่า โยนกนครได้ล่มลงกลายเป็นหนอง น้ำ เพราะ ชาวเมืองต่างพากันกินปลาไหลเผือกทั้งเมือง หลังจากนั้นจึงได้เกิดมีเวียงเปิกษา (ปรึกษา) ขึ้นมา แทน ในตำนานเมืองเหนือยังกล่าวด้วยว่า พระยาเม็งรายเป็นกษัตริย์ที่ครองเมืองเชียงแสน แต่ก็ยังไม่อาจจะ พิสูจน์ได้ว่าเมืองเงินยางเชียงแสนนั้น อยู่ที่ไหนแน่ เพราะลักษณะศิลปะที่พบในเมืองเชียงแสนนั้น ไม่มีอะไรที่ มีอายุเกินกว่า 700 ปีเลย หมายความว่าเมืองเชียงแสนที่พบนี้สร้างขึ้นมาหลังจากพระยาเม็งรายสร้างเมือง เชียงใหม่แล้วทั้งสิ้น มีบันทึกว่า ราชบุตรของเจ้าเมืองเชียงใหม่ได้พบซากของเมืองโบราณที่นี่ จึงได้สร้างเมือง ขึ้นใหม่ที่เมืองเชียงแสนนี้ ซากเมือง ที่พบในนั้นอาจเป็นเมืองเชียงแสนในอดีตก็เป็นได้