ศรีสัชชนาลัย
เดิมเป็นชุมชนเก่า เรียกว่า เชลียง ตั้งอยู่บริเวณหัวแหลมของแม่น้ำยม จนเมื่อมีการตั้งเมืองสุโขทัย ขึ้นมาแล้วจึงได้ ย้ายมาอยู่ที่บริเวณแก่งหลวงดังที่ปรากฎอยู่ในปัจจุบัน พร้อมทั้งได้เปลี่ยนชื่อเมือง เป็นศรีสัชชนาลัย ซึ่งเคยเป็นที่ชุม นุมพลของคนไทยก่อนการเข้าตีสุโขทัยซึ่งยังอยู่ในอาณัติของเขมร จนเมื่อมีการสถาปนาสุโขทัยให้เป็นเมืองหลวงของอาณาจักรแล้ว พ่อขุนรามคำแหงจึงได้เสด็จมาสร้าง และบุรณะเพิ่มเติม และยกศรีสัชนาลัยให้มีฐานะเป็นเมืองลูก หลวงของสุโขทัย และในสมัยหลัง พระ ยาลิไทได้เสด็จมาครองเมืองนี้เมื่อครั้งที่ยังเป็นอุปราช จนถึงสมัยสมเด็จพระ มหาจักรพรรดิแห่งกรุง ศรีอยุธยา จึงได้เปลี่ยนชื่อเป็น สวรรคโลก และใช้ชื่อนี้ต่อมาจนถึงทุกวันนี้ ศรีลัชชนาลัย เป็นชื่อของ ฤๅษีตนหนึ่งชื่อ สัชชนาลัย เป็นผู้ช่วยพ่อขุนรามคำแหงสร้างเมืองนี้

โบราณสถานที่สำคัญ
1. วัดเขาพนมเพลิง เป็นวัดอยู่บนเขา บันไดทางขึ้นทำด้วยศิลาแลง บนวัดยังมีซากวิหารและเจดีย์หัน หน้าไปทาง แม่น้ำ ด้านหลังวิหารมีทางเดินลงข้างล่างและวกขึ้นอีกครั้งเพื่อขึ้นไปยังวัดสุวรรณคีรี ซึ่ง อยู่บนเขาอีกลูกหนึ่งใกล้ๆ กัน
2. วัดช้างล้อม มีเจดีย์ทรงลังกาเป็นประธาน อยู่บนฐานสี่เหลี่ยม 2 ชั้นมีช้างปูนปั้นครึ่งตัวประดับอยู่ รอบฐานด้าน ละ 9 ตัวรวมเป็น 36 ตัว รวมกับที่มุมฐานเจดีย์ทั้ง 4 มุมอีกมุมละ 1 ตัว รวมเป็นมีช้าง ทั้งหมด 40 ตัว บันไดทางขึ้น อยู่ทางทิศตะวันออก มีฐานทักษินโดยรอบ บนฐานชั้นบนมีซุ้มเรือนแก้ว ประดิษฐานพระพุทธรูปปางมารวิชัยอยู่รอบ องค์ระฆัง มีวิหารอยู่ด้านทิศตะวันออก ล้อมรอบด้วยกำ แพงศิลาแลงมีซุ้มประตูประดับอยู่ทั้ง 4 ทิศชื่อวัดช้างล้อมและธรรมเนียมการสร้างวัดให้มีช้างล้อมอยู่ที่ องค์เจดีย์ประธานนี้ จะพบได้ทั่วไปในหมู่เมืองเหนือต่างๆ ทั้งที่เชียงใหม่ เชียงราย และโดยเฉพาะที่ สุโขทัยและศรีสัชนาลัยนี้
3. วัดเจดีย์เจ็ดแถว ตั้งอยู่ตรงข้ามกับวัดช้างล้อม มีเจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์เป็นประธาน ฐานยกสูงและ มีวิหารคต ล้อมรอบ มีเจดีย์บริวารรูปทรงต่างๆ รายรอบอยู่ในบริเวณวัด มีวิหารศิลาแลงสร้างต่อออก ไปจากเจดีย์ประธานทั้ง 2 ด้าน ที่เจดีย์บริวารองค์กลางทางด้านที่ต่อมาจากวัดช้างล้อม มีพระพุทธรูป ปูนปั้นปาง นาคปรกประ ดิษฐานอยู่ เป็นศิลปะสุโขทัยที่เห็นได้โดยชัดเจน ภายในเจดีย์องค์นี้ ยังมีภาพ เขียนสีหลงเหลืออยู่พอให้มองเห็น ทั้งเจดีย์ ประธานและเจดีย์บริวารในวัดนี้ ยังอยู่ในสภาพที่ดีมาก
4. วัดนางพญา อยู่ติดกำแพงเมืองด้านตะวันออก มีเจดีย์ทรงลังกาประกอบซุ้มเรือนธาตุเป็นประธาน ถัด ออกมาเป็นวิหารซึ่งเป็นผังที่นิยมสร้างกันในแบบสุโขทัยและสถาปัตยกรรมเมืองเหนือ วิหารแห่งนี้ ยังคง ปรา กฎลวดลายปูนปั้นบนผนัง เป็นผนังที่ไม่มีหน้าต่าง แต่มีช่องอากาศตามแบบสุโขทัยและ อยุธยาตอนต้น
5. วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ เป็นวัดหลวงชั้นราชวรวิหาร ได้รับกฐินหลวงและเทียนจำนำพรรษาเป็น ประจำทุกปี รวมทั้งงานเทศกาลนมัสการพระบรมสารีริกธาตุ ตัววัดตั้งอยู่ตรงบริเวณที่เป็นชุมชนเก่า ก่อน การสร้างเมืองสุโขทัย และเมืองศรีสัชนาลัย โดยอยู่นอกกำแพงเมืองออกมา ภายในวัดมีปรางค์ ศิลาแลงเป็นประธานของวัด มีฐานสี่เหลี่ยมกว้างยาวด้านละ 22.5 เมตร มีบันไดทางขึ้นอยู่ทางด้าน หน้าเพื่อเข้าสู่องค์พระปรางค์ซึ่ง เป็นที่ ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ มีวิหารคตอยู่รอบองค์พระ ปรางค์ประดิษฐานพระพุทธรูปปางลีลา ปัจจุบันเหลือ อยู่เพียงองค์เดียวที่ด้านขวาของพระประธาน ในวิหาร ด้านหน้าเป็นวิหารและซากผนังซึ่งเป็นศิลปสถาปัตยกรรมสุโขทัย ที่ด้านหลังของพระปรางค์ มี เจดีย์รูปทรงคล้ายทรงมอญมีฐาน 8 เหลี่ยม ถัดไปคือซุ้มพระอัฏฐารสและวิหาร 2 พี่น้อง ซึ่งมีพระ พุทธรูปประดิษฐานอยู่ 2 องค์ นอกจากโบราณสถานต่างๆ ดังกล่าวยังมีการค้นพบเตาทุเรียงในเมือง ศรีสัชนาลัยอีกเป็นจำนวนมากถึงกว่า 200 เตา คือที่บ้านป่ายางและบ้านเกาะน้อย